नमस्कार मित्रांनो,
मी रुपेश जाधव, तुमच्या हक्काच्या Rupeshfinancialexpert.in या प्लॅटफॉर्मवर तुमचं मनापासून स्वागत करतो.
हा लेख GST विषयावर गंभीरपणे अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी, accounts / finance professionals, business owners आणि GST practitioners यांच्यासाठी तयार करण्यात आला आहे. येथे दिलेली माहिती PPT / CA-level notes प्रमाणे सखोल असूनही blog-format मध्ये मांडलेली आहे.
1️⃣ GST म्हणजे काय?
GST म्हणजे Goods and Services Tax (वस्तू व सेवा कर). हा एक अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax) आहे जो भारतात वस्तू आणि सेवांच्या पुरवठ्यावर आकारला जातो. GST लागू होण्यापूर्वी केंद्र व राज्य सरकारकडून वेगवेगळे अप्रत्यक्ष कर आकारले जात होते, ज्यामुळे कर प्रणाली गुंतागुंतीची, खर्चिक आणि अनुपालनाच्या दृष्टीने अवघड होती.
GST लागू झाल्यानंतर संपूर्ण देशात एकसंध अप्रत्यक्ष कर प्रणाली अस्तित्वात आली.
2️⃣ GST चा इतिहास (History of GST)
GST ही संकल्पना Value Added Tax (VAT) या तत्त्वावर आधारित आहे. VAT चा अर्थ असा की, प्रत्येक टप्प्यावर केवळ value addition वरच कर आकारला जातो.
ही संकल्पना Maurice Lauré या फ्रेंच अर्थतज्ज्ञाने विकसित केली.
- 1954: फ्रान्स हा VAT लागू करणारा पहिला देश
- आज जगातील 160 हून अधिक देश GST किंवा VAT प्रणाली वापरत आहेत
भारतातील GST चा प्रवास (Chronological Timeline):
2000 – भारतात एकसंध GST प्रणाली आणण्याची कल्पना अटल बिहारी वाजपेयी सरकारने प्रथम मांडली. यासाठी Asim Dasgupta Committee ची स्थापना करण्यात आली.
2004 – Kelkar Task Force ने विद्यमान अप्रत्यक्ष कर रचनेतील त्रुटी दूर करण्यासाठी VAT आधारित GST प्रणाली लागू करण्याची शिफारस केली.
2006 – तत्कालीन अर्थमंत्री पी. चिदंबरम यांनी आपल्या अर्थसंकल्पीय भाषणात 1 एप्रिल 2010 ही GST लागू करण्याची लक्ष्य तारीख जाहीर केली.
2009 – राज्यांच्या अर्थमंत्र्यांच्या Empowered Committee ने First Discussion Paper प्रकाशित केला. यामध्ये Dual GST Model सुचवण्यात आला, ज्यानुसार केंद्र व राज्य सरकार दोघेही GST आकारतील.
2011 – 115 वी घटना दुरुस्ती विधेयक संसदेत मांडले गेले; मात्र राजकीय विरोधामुळे आणि 15 व्या लोकसभेच्या विसर्जनामुळे ते लुप्त झाले.
2014 – नव्याने निवडून आलेल्या नरेंद्र मोदी सरकारने हेच विधेयक 122 वी घटना दुरुस्ती विधेयक म्हणून पुन्हा संसदेत मांडले.
2016 – संसदेमधील दोन्ही सभागृहांत मंजुरी, आवश्यक राज्यांची मान्यता आणि 8 सप्टेंबर 2016 रोजी राष्ट्रपतींची मंजुरी मिळाल्यानंतर हे 101 वे घटना दुरुस्ती कायदा, 2016 म्हणून अस्तित्वात आले.
2016 – GST Council ची स्थापना करण्यात आली. GST Council हे केंद्र व राज्य सरकारांचे संयुक्त मंच असून GST दर, सूट, नियम व प्रशासनाबाबत निर्णय घेते.
1 जुलै 2017 – संसदेत मध्यरात्री झालेल्या ऐतिहासिक सत्रात भारतात GST अधिकृतपणे लागू करण्यात आला.
GST लागू करण्यामागील प्रमुख उद्दिष्टे:
- Cascading Effect (Tax on Tax) समाप्त करणे
- राष्ट्रीय पातळीवर एकसंध बाजारपेठ निर्माण करणे
- अप्रत्यक्ष कर प्रणाली सुलभ करणे
- GSTN या एकाच digital portal द्वारे compliance शक्य करणे
GST लागू झाल्यानंतर खालील प्रमुख कर रद्द करण्यात आले:
Central Excise Duty, Service Tax, VAT, CST, Entry Tax इत्यादी.
3️⃣ GST अंतर्गत नोंदणी (Registration under GST)
GST कायद्यांतर्गत प्रत्येक व्यक्तीने GST नोंदणी घ्यावीच लागते असे नाही. मात्र, विशिष्ट मर्यादा ओलांडल्यानंतर किंवा काही परिस्थितींमध्ये नोंदणी अनिवार्य होते.
🔹 सामान्य नोंदणी – Section 22
Section 22 नुसार खालील turnover मर्यादा ओलांडल्यास GST नोंदणी आवश्यक आहे:
सेवा पुरवठादारांसाठी:
- आर्थिक वर्षातील एकूण उलाढाल ₹20 लाखांपेक्षा जास्त
वस्तू पुरवठादारांसाठी:
- आर्थिक वर्षातील एकूण उलाढाल ₹40 लाखांपेक्षा जास्त
काही विशेष श्रेणीतील राज्यांसाठी (Special Category States) ही मर्यादा कमी आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे:
- GST नोंदणी State-wise घेतली जाते
- Business vertical वेगळे असतील तर स्वतंत्र नोंदणी शक्य
- SEZ Units साठी स्वतंत्र GST नोंदणी बंधनकारक
🔹 नोंदणीसाठी अर्ज – Section 25 read with Rule 8
GST साठी पात्र ठरल्यापासून 30 दिवसांच्या आत अर्ज करणे कायद्याने बंधनकारक आहे.
उशिरा नोंदणी केल्यास:
- दंड लागू होऊ शकतो
- मागील कालावधीसाठी कर व व्याज आकारले जाऊ शकते
🔹 अनिवार्य नोंदणी – Section 24
खालील व्यक्तींना turnover मर्यादा लागू होत नाही आणि त्यांना GST नोंदणी घ्यावीच लागते:
- Inter-State supply करणारे व्यक्ती
- Casual Taxable Person
- Agent म्हणून taxable supply करणारे
- Reverse Charge अंतर्गत कर भरणारे
- Non-resident taxable person
- Input Service Distributor (ISD)
- E-commerce operators (TCS u/s 52)
- TDS deduct करणारे (u/s 51)
- Online Information & Database Access (OIDAR) सेवा देणारे
निष्कर्ष (Conclusion)
GST चा इतिहास आणि GST नोंदणीची सविस्तर माहिती समजून घेणे हे कायद्याच्या पालनासाठी आणि व्यवसाय सुरळीत चालवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
पुढील लेखामध्ये आपण ISD (Input Service Distributor) ही संकल्पना पूर्णपणे practical आणि उदाहरणांसह समजून घेणार आहोत.
Link –https://rupeshfinancialexpert.in/mr/what-is-isd-input-service-distributor-gst-marathi/
