प्रस्तावना: सोनं – केवळ धातू नव्हे, तर आर्थिक सुरक्षिततेचं साधन
सोनं ही फक्त एक मौल्यवान धातू नाही, तर जागतिक आर्थिक व्यवस्थेचा एक मजबूत आधार आहे. 18व्या आणि 19व्या शतकात अस्तित्वात असलेली Gold Standard Monetary System ही याच गोष्टीची साक्ष देते, जिथे संपूर्ण चलनपुरवठा सोन्याशी जोडलेला होता.
पहिल्या व दुसऱ्या महायुद्धानंतर आणि 1929 च्या महामंदीमुळे ही व्यवस्था हळूहळू कोलमडली. अखेरीस 1971 मध्ये डॉलर आणि सोन्यातील आंतरराष्ट्रीय convertibility पूर्णपणे संपुष्टात आली. मात्र यानंतरही सोन्याचं महत्त्व कमी झालं नाही.
अमेरिकेचे माजी फेडरल रिझर्व्ह प्रमुख Ben Bernanke यांनी सोन्याच्या किमतींना अर्थव्यवस्थेच्या आरोग्याचं प्रतिबिंब म्हटलं आहे. महागाई, आर्थिक अनिश्चितता आणि बाजारातील volatility च्या काळात सोनं आजही safe haven asset म्हणून ओळखलं जातं.
गेल्या 25 वर्षांत जागतिक सोन्याच्या किमतींचा प्रवास
2000 च्या सुरुवातीला सोन्याच्या किमती US$ 280 ते US$ 340 प्रति औंस या मर्यादेत होत्या. 2025 मध्ये या किमतींनी US$ 4,500 प्रति औंस हा ऐतिहासिक टप्पा गाठला. हा बदल अचानक घडलेला नसून, विविध आर्थिक घडामोडींचा परिणाम आहे.
🔹 2000–2004: Dot-com bubble आणि Fed rate cuts
2000–01 मध्ये Dot-com bubble मुळे अमेरिकन अर्थव्यवस्थेत अस्थिरता निर्माण झाली. त्या काळात मजबूत डॉलर असूनही सोन्याच्या किमती 2.8% ने घसरल्या. मात्र 2002–04 दरम्यान US Fed ने व्याजदर कपात सुरू केल्यामुळे सोन्याने सरासरी 15% वाढ नोंदवली.
🔹 2008–2011: जागतिक आर्थिक संकट आणि QE
2008 च्या आर्थिक संकटात:
- US equity indices 50% पेक्षा जास्त घसरले
- अमेरिकन अर्थव्यवस्था 4.3% ने आकुंचन पावली
- बेरोजगारी दर 10% वर पोहोचला
या काळात Fed ने aggressive rate cuts आणि Quantitative Easing सुरू केली. डॉलर कमजोर झाला (DXY मध्ये घट) आणि गुंतवणूकदार सोन्याकडे वळले. 2008–2011 दरम्यान सोन्याच्या किमतींनी सरासरी 23% वाढ नोंदवली.
🔹 2020: कोविड-19 महामारी
कोविड-19 मुळे जागतिक अर्थव्यवस्था ठप्प झाली. Equity markets कोसळले, आणि त्याच वर्षी सोन्याच्या किमती 27% पेक्षा जास्त वाढल्या, तर डॉलर index घसरला.
🔹 2024–25: विक्रमी तेजी
अलीकडच्या दोन वर्षांत:
- केंद्रीय बँकांची मोठी खरेदी
- भूराजकीय संघर्ष
- टॅरिफ आणि trade uncertainty
यामुळे 2025 मध्ये एकट्या वर्षात सोन्याने 40% पेक्षा जास्त परतावा दिला.
डॉलर आणि सोनं: उलटा पण ठोस संबंध
इतिहास स्पष्ट सांगतो की सोनं आणि US Dollar Index (DXY) यांच्यात inverse relationship आहे.
डॉलर कमजोर झाला की सोनं मजबूत होतं. 2008–11 आणि 2020 या दोन्ही काळात हे स्पष्टपणे दिसून आलं.
भारताची कथा: सोनं, आयात आणि चलनावर परिणाम
भारत हा जगातील Top-5 gold importers पैकी एक आहे (चीन, UAE, स्वित्झर्लंड, दक्षिण आफ्रिका यांच्यासह). भारतासाठी सोनं:
- सांस्कृतिक
- धार्मिक
- गुंतवणूक
या तिन्ही दृष्टीने महत्त्वाचं आहे.
मात्र जास्त सोनं आयात केल्यास:
- Current Account Deficit (CAD) वाढतो
- रुपयावर अवमूल्यनाचा दबाव येतो
गेल्या 25 वर्षांत सोन्याच्या आयाती आणि INR मध्ये 0.5 correlation आढळतो.
Gold Monetization Scheme: उद्दिष्ट आणि प्रत्यक्ष परिणाम
2015 मध्ये सुरू झालेल्या Gold Monetization Scheme चा उद्देश घराघरांत पडून असलेलं सोनं आर्थिक प्रवाहात आणणं हा होता.
- सुरुवातीला किमान 30g
- 2021 नंतर 10g
- Medium व Long-term deposits वर 2.25%–2.5% व्याज
नोव्हेंबर 2024 पर्यंत 31,164 kg सोनं जमा झालं. मार्च 2025 मध्ये medium व long-term deposits बंद करण्यात आले. एकूण mobilization 37.8 tonnes झाली.
Sovereign Gold Bonds: पर्याय पण सरकारसाठी खर्चिक
SGB योजना physical gold ला पर्याय होती:
- Demat स्वरूप
- 2.5% interest
- Capital gains tax exemption
FY25 पर्यंत:
- 147 tonnes gold mobilized
- सरकारचा खर्च: ₹72,735 कोटी
वाढत्या सोन्याच्या किमतींमुळे ही योजना फेब्रुवारी 2025 मध्ये बंद करण्यात आली.
सोन्याची मागणी आणि पुरवठा
🔹 पुरवठा
- Mine production
- Recycled gold
China, Russia, Australia हे प्रमुख उत्पादक आहेत.
🔹 मागणी
- Jewellery
- Investment (bars, ETFs)
- Central Banks
Q3-2025 मध्ये investment demand 47%, तर central bank demand 10% ने वाढली.
केंद्रीय बँका आणि सोन्याचे साठे
जगातील एक-पंचमांश सोनं केंद्रीय बँकांकडे आहे.
भारत:
- 2020: 7% reserves
- 2025: 15%+ reserves
- RBI gold reserves: 880+ tonnes
RBI ने अलीकडे काही सोनं परदेशातून देशांतर्गत vault मध्ये परत आणण्यास सुरुवात केली आहे, जे आर्थिक सुरक्षिततेचं द्योतक आहे.
निष्कर्ष: गुंतवणूकदारांसाठी सोन्याचा अर्थ
सोनं:
- महागाईपासून संरक्षण
- बाजारातील अस्थिरतेत सुरक्षितता
- पोर्टफोलिओ balance
जर डॉलर कमजोर राहिला, व्याजदर कमी राहिले आणि जागतिक अनिश्चितता टिकून राहिली, तर सोन्याच्या किमती दीर्घकालीनदृष्ट्या मजबूत राहू शकतात.